Kolë Pepa Verri u arrestua në korrik 1954, ndërsa ishte duke vuajtur dënimin në Kampin nr.4 të Tiranës. Ai u akuzua me një grup të dënuarish për tentativë arratisjeje pasi kishin hapur një tunel të nëndheshëm për t’u larguar nga kampi ku punonin pranë lumit Lana. Pasi mori dënimin me 20 vjet burg, ai u dërgua, bashkë me të tjerë, në burgun e Burrelit. Ja si e përshkruan këtë burg, Kolë Pepa (Verri):

Trajtimi i të burgosurve të Burrelit ishte veçantë nga të tjerët. Pjesa e brendshme e burgut ndriçohej me bishtukë me vajguri, të cilët qendronin gjatë gjithë natës ndezur, në çdo dhomë si edhe në korridoret e burgut. Uji për konsumim për të burgosurit merrej nga një pus, i cili ishte në mes të oborrit, që ishte hapur veçanërisht për të burgosurit, që ishte pa mure anësore. Ky shërbente për të pirë dhe për larje rrobash dhe për në kuzhinë, që ishte në qoshen e brendshme të oborrit. Aty qëndrova dy vjet.

Burimi: Libri “Dhimbje 5-Kalvari i fëmijëve në kampet e përqendrimit të komunizmit”, Fatbardha Saraçi Mulleti, Fiorentia, Shkodër, 2023.

The post Burgu i Burrelit në mes të viteve ’50 appeared first on Harta e Kujteses.

“Burgu i Spaçit, më i rëndë nga çdo burg tjetër se veç vuajtjeve dhe torturave, atje kishte një gjë që: i sëmurë apo jo, do të veje në punë dhe në qoftë se nuk bëje punën, të tërhiqnin zvarrë. Edhe ishte një shef kooperative që thoshte: “ata që s’bëjnë punë, i bini në barrelë, i bini në kamp me barrelë, të vdesin atje në birucë”. Domethënë “të punosh se s’bën, se je armik i popullit”. Çfarë të them unë? Çfarë nuk kishte atje! Atje… edhe kafshët nuk jetojnë dot aq shumë, 50-60 vetë në një dhomë, tre kate dhoma, s’mbaje ajër.

Ishin krevatet me tri kate?

Me tri kate. Ajër nuk kishte. Galeria, si mos më keq!

Po gardianët si silleshin me ju?

Ata zbatonin urdhin. Urdhri ishte i prerë. Urdhri ishte: O normën, o në barrelë! Kur thotë komandanti, operativi, ai shefi, komisari, çfarë do të bënin ata? Ata, për atë punë, mernin para. Ndërmjet tyre kishte njerëz të egër, por kishte edhe burra të mirë, me thënë të drejtën, se duhen thënë gjërat ashtu siç janë.

A kanë ardhur të afërmit t’ju takojnë në burg?

Me thënë të drejtën, vinte një herë në vit, gruaja. Ndonjëherë, ndonjë nga vëllezërit… Dy vëllezër ishim brenda, ku do të vinin më para ata?! Ky kunati, brenda.

The post Spaçi/ Video-dëshmi nga Nuri Çeloaliaj appeared first on Harta e Kujteses.

“Mua më degdisën në Spaç. Takoj miqtë e mi, Nashon, Qaniun. Më merr Qaniu, më thotë: hajde të pish një kafe. Isha bërë dyll i verdhë. Se i lejonin të pinin kafe. Erdhi vëllai i Muharremit, Petriti, më dha bukën e darkës së tij. Ndenjëm nja dhjetë ditë dhe pastaj më dërguan në minierë.

Kur kam vajtur, kemi qenë në një avancim i thoshin, kur kam hyrë në minierë edhe hyra në furrnelë se ikje me kilometra, pastaj do ngjiteshe në furrnelë, atje pikonte, binte erë myk. “O nëne, thashë, tani a do dal gjallë? Atje kam parë…, o Zot i madh!” Mirëpo desh kam prerë dorën. Shyqyr ai minatori, kur e ktheva vagonin, do e kisha prerë. Si përfundim nuk shpëtova prapë.

Një herë kisha mbushur vagonin, janë me rula ato, atë piatinën. E kishte vënë ai tubin si shtrembër, unë si isha, m’u kthye vagoni, më ka thyer dorën. Nuk më zuri në gjoks, fati im. Se ai ishte një ton vetë, një ton ka material, dy ton, më ra këtu, ma shtrembëroi dorën. Dal jashtë, një miku im ma zë me kartona, një Fadil nga Shijaku.

Më mbajnë një muaj. Më thonë: “E theve vetë dorën”. Unë me 125 për qind normën, jo se punoja nga dëshira, por të bëja një kile sheqer, se nuk kisha, gruan e kisha vetëm, nënën plakë, pa pension, pa gjë… Merrja nga 1500 L nganjëherë kështu. Edhe më thonë: “E ke thyer vetë! Je stimulant!” Edhe i bëj një letër komandantit të kampit, por ishte një plak sikur arsyetonte pak. I them: “Zoti komandant, kështu-kështu është puna”. “E ik, ik”, më thotë mua.”

The post Spaçi/ Video-dëshmi nga Ëngjëll Çarçani appeared first on Harta e Kujteses.

“Shumë e rëndë. Pra, në galeri ishte 30 gradë C temperatura. Do zhvisheshe vetëm me të mbathura…Pa kapur lopatën të dilte djersa!

Ju kërkohej normë?

Norma ishte shumë e rëndë, biles. Ishin vagonat polakë, që merrnin 7 kv, 700 kile dhe ne bënin 20 vagona me ato, tre veta.

Çfarë ndodhte me atë që nuk e plotësonte normën?

Të gjithë, gjithë natën do futeshin, do punonin në teleferik. Gjithë natën. Ishte e pamundur. Ose do rrinte lidhur gjithë kohës në shtyllë në qoftë se nuk bënte normën deri 8-orëshin. Pas 8-orëshit do e merrte dhe në qoftë se ti do vazhdoje ashtu, prapë po ai avaz do ishte, pra, lidhje. Pastaj, kur ishte ftohtë, ngrinte njeriu. E merrte polici, ndizte zjarrin, e ngrohte, që të shkrihej. Edhe gjë e çuditshme kjo, këtë e diskutonin edhe mjekët në atë kohë që, kjo është një fuqi e çuditshme. Domethënë njeriu të ngrijë edhe të jetojë, të shkrihet edhe të jetojë. Edhe shkenca nuk e pranon, megjithatë Zoti…!”

The post Spaçi/ Video-dëshmi nga Kristo Mema appeared first on Harta e Kujteses.

“Po, në Spaç. Unë kam qenë në minierë, kam punuar edhe në jetën e lirë këtu, në Mborje-Drenovë dhe kur vajta në Spaç, e pashë edhe atje minierën, por ndryshimi ishte jashtëzakonisht i madh. Në minierën e Spaçit, ku punonin të burgosurit, atje nuk ishte minierë ose më mirë të them atje njerëzit nuk llogariteshin si krijesa njerëzore, por llogariteshin si mjete pune.

Vetëm për të prodhuar atë mineral që atyre, e quanin të nevojshëm, të domosdoshëm për të punuar fabrikat, atje nuk llogaritej njeriu si njeri, atje llogaritej njeriu i barabartë me një lopatë, me një kazëm.

Edhe policët ishin të urdhëruar, apo kështu e ndienin, nuk e di, por kur ndodhte aksident dhe vdiste ata gëzoheshin, tregonin gëzim dhe thoshin: “Punë e madhe më pak, mbeti një armik më pak”. Dhe këto aksidente ishin jo pak.

The post Spaçi/ Video-dëshmi nga Vaskë Orgocka appeared first on Harta e Kujteses.

“Në cilin vit shkuat në Spaç?

Në ’74-ën. Në fund të ’74-ës.

Çfarë punë bëtë në Spaç?

Në Spaç, nën tokë kemi punuar, në galeri 8 vjet, 7 vjet e gjysmë se gjysma kaloi këtu. Pa dalë asnjë ditë nga galeria, në miniera.

Në ç’kushte punonit?

Kushtet ishin shumë të vështira. Hyje brenda dhe nuk kishe garanci do të dilje gjallë apo s’do dilje se kishte pasur raste që ishin vrarë shumë, i kishte zënë galeria. Një natë, atje, ra galeria dhe zuri tre veta, djem të rinj. Ishin nga Malësia andej. Të tre u vranë, etj etj.

U vranë të tre?

Të tre i mbuloi galeria.

I mbani mend emrat e tyre?     

Po njëri më mbahet mend, i thoshin Kolë Mani.

Ishte i ri ?

I ri. Të tre të rinj ishin. Ata djemtë e rinj i fusnin minator.

Ata që vdisnin në galeri, ku i çonin?

Këta u bënte edhe ndonjë arkivol komanda atje dhe ishte një vend enkas për varret e të dënuarve, të burgosurve që vdisnin. Ishin në Shën Pal, atje rrinin edhe me roje që i ruanin. Edhe të vdisje atje, në familje nuk të jepnin. “Kur të mbarojë dënimin-thonin- atëherë mund ta marrë familja”. Ja kjo ishte puna.

The post Spaçi/ Video-deshmi nga Qani Mydini appeared first on Harta e Kujteses.

“Aty ne e kishim personelin… i kishim vendas, mirditas. Aty ishin nja 4-5 zotërinj, një Gjet Qubi, një tjetër, një Prenga, Mark Qubi a ku ta di, ishin djem të mirë nuk të binin më qafë kot. Ama ishin disa aty: një Preng Rrapi, një tjetër Ndue andej- këtej, të mbysnin në dru. Edhe atje, po të bije në birucë, në Spaç, në birucën e Spaçit, sidomos gjatë dimrit, po të dënoheshe 15 ditë ose në qoftë se do ta shtonin se nuk punoje sipas disiplinave,  rrezik mbaroje fare.

Ka pasur raste aksidentesh ose keqtrajtimesh në burg?

Po, po, rrahje ka pasur herë pas here, po ai kamp u prish pas revoltës, revolta e Spaçit me famë madje. Ajo u shkatërua aty fare pastaj. U bënë kapterët të plotfuqishëm. Nuk pyesnin as për oficerë e komandantë, fare. Të mbysnin në dru.”

The post Spaçi/ Video-deshmi nga Hajro Sejdini appeared first on Harta e Kujteses.

“Në fillim, më dërguan te një dhomë që i përkiste zonës së dytë në Spaç që merrej me shfrytëzimin e piritit dhe nga aty, të nesërmen, mbasi na dhanë një palë çizme dhe një palë rroba bojë kafe na nxorën në punë, në zonë të dytë.

Kushtet e punës atje ishin të jashtëzakonshme sepse…  acidi, kundërmimi i acidit të digjte hundët kur shkoje lart në zonë të dytë edhe sa më shumë të afroheshe, kur kaloje pranë galerive, ato nxirrnin avull, ngaqë temperaturat jashtë ishin më të ulëta se sa ato brenda.

….

Ushqimi ishte mënxyrë. Ishte… në mëngjes kishe pilaf ose supra të ndryshme. Seç ishin supë me lakra të thata ose spinaq të thatë, ose pras të thatë që fillimisht kur do të ndahej gjella nga tenxherja do të hiqeshin krimbat, që të ndahej ushqimi nëpër pjatat e të gjithë dënuarve që kishin 8 vetë çdo tavolinë.

Më një fjalë, që ishim për turnin që do të shkonim: i pari, i dyti, i treti dhe ishte mëngjesi. Kur vinim, kishim një pilaf, po supë kuptohet. Edhe në darkë kishim çaj dhe marmallatë molle, mëngjesi edhe qumështin. Qumësht pluhur të cilin e hanin dhe kapterrat, hanin dhe të dënuarit që ishn brenda. Me këtë ne duhet të bënim 8 vagona, dy palë trupa dhe një palë bira. Kjo ishte që të merrnim 100-përqindëshin.

The post Spaçi/ Video-dëshmi nga Roland Toli appeared first on Harta e Kujteses.

The post Burgu i Burrelit/ Dëshmi nga Demir Pojani appeared first on Harta e Kujteses.

Projekti zbatohet nga Kujto.al në kuadër të ndërtimit të hartës së kujtesës me mbështetjen e Konrad-Adenauer-Stiftung (KAS)

The post Burgu i Burrelit/ Dëshmi nga Bajram Dervishaj (Pjesa 2) appeared first on Harta e Kujteses.